Ασφάλεια στη χρήση του AI και των social media: επιστημονική προσέγγιση για παιδιά και ενήλικες
Γράφτηκε από την Μαρία Κυριακίδου, MSc
Η ραγδαία εξάπλωση της τεχνητής νοημοσύνης (Artificial Intelligence – AI) και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης έχει επιφέρει βαθιές αλλαγές στον τρόπο επικοινωνίας, εκπαίδευσης και κοινωνικής αλληλεπίδρασης. Παράλληλα, η αλόγιστη και μη εκπαιδευμένη χρήση των ψηφιακών τεχνολογιών συνδέεται με νέες προκλήσεις που αφορούν την ψυχική υγεία, την προστασία της ιδιωτικότητας και των προσωπικών δεδομένων, τη γνωστική ανάπτυξη των παιδιών και την εξάπλωση της παραπληροφόρησης.
Διεθνείς οργανισμοί, όπως η UNESCO, επισημαίνουν ότι η τεχνητή νοημοσύνη αποτελεί μία από τις σημαντικότερες τεχνολογικές μεταβολές του 21ου αιώνα, με άμεσες επιπτώσεις στην εκπαίδευση, την αγορά εργασίας και τη δημοκρατική λειτουργία των κοινωνιών.
Ορισμός και βασικές μορφές τεχνητής νοημοσύνης
Η τεχνητή νοημοσύνη αναφέρεται σε υπολογιστικά συστήματα τα οποία έχουν τη δυνατότητα να εκτελούν λειτουργίες που παραδοσιακά απαιτούν ανθρώπινη νοημοσύνη. Στις λειτουργίες αυτές περιλαμβάνονται η μάθηση από δεδομένα (machine learning), η επεξεργασία φυσικής γλώσσας, η αναγνώριση εικόνων και ήχου, καθώς και η πρόβλεψη συμπεριφοράς βάσει στατιστικών προτύπων.
Στην καθημερινή ζωή, η τεχνητή νοημοσύνη εφαρμόζεται κυρίως μέσω αλγορίθμων οι οποίοι επηρεάζουν άμεσα τον τρόπο με τον οποίο οι χρήστες αλληλεπιδρούν με το ψηφιακό περιβάλλον. Οι αλγόριθμοι αυτοί προτείνουν εξατομικευμένο περιεχόμενο στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, καθορίζουν τη ροή ειδήσεων και αναρτήσεων, δημιουργούν κείμενα, εικόνες και βίντεο, ενώ παράλληλα επηρεάζουν τη λειτουργία της ψηφιακής διαφήμισης και τις καταναλωτικές επιλογές.
Στατιστικά δεδομένα παγκόσμιας χρήσης
- Πάνω από 4,9 δισεκατομμύρια άνθρωποι χρησιμοποιούν social media παγκοσμίως (DataReportal, 2024).
- Το 95% των εφήβων στην Ευρώπη διαθέτει smartphone (ενδεικτικά στοιχεία: Eurostat).
- Το 72% των παιδιών 9–16 ετών χρησιμοποιεί καθημερινά πλατφόρμες βίντεο (ενδεικτικά στοιχεία από ευρωπαϊκές έρευνες ψηφιακής συμπεριφοράς).
- Η χρήση εργαλείων AI στην εκπαίδευση αυξάνεται με ταχύ ρυθμό διεθνώς (βλ. σχετικές αναφορές: OECD – Education).
Σημείωση: Τα ποσοστά διαφέρουν ανά χώρα/ηλικιακή ομάδα και ανανεώνονται συχνά. Συστήνεται να παρατίθενται με το αντίστοιχο έτος και τον σύνδεσμο της πρωτογενούς έκθεσης.
Νευροεπιστημονικές επιπτώσεις στα παιδιά και τους εφήβους
Η παιδική και εφηβική ηλικία χαρακτηρίζεται από έντονη νευροπλαστικότητα, δηλαδή από αυξημένη ικανότητα του εγκεφάλου να διαμορφώνεται και να επηρεάζεται από τα ερεθίσματα του περιβάλλοντος. Κατά την περίοδο αυτή, η υπερβολική ψηφιακή διέγερση μπορεί να επηρεάσει κρίσιμες εγκεφαλικές λειτουργίες που σχετίζονται με την ανάπτυξη της συμπεριφοράς και της συναισθηματικής ωρίμανσης.
Επιστημονικά δεδομένα δείχνουν ότι η συνεχής έκθεση σε έντονα ψηφιακά ερεθίσματα μπορεί να επηρεάσει τον προμετωπιαίο φλοιό, περιοχή του εγκεφάλου που συνδέεται με τη λήψη αποφάσεων, τον έλεγχο παρορμήσεων και τον σχεδιασμό. Παράλληλα, καταγράφονται επιδράσεις στη συγκέντρωση, στην ικανότητα αναμονής ανταμοιβής και στη ρύθμιση των συναισθημάτων.
Ψυχική υγεία και κοινωνική σύγκριση
Η συνεχής έκθεση σε εξιδανικευμένες εικόνες ζωής στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ενισχύει το φαινόμενο της κοινωνικής σύγκρισης, οδηγώντας συχνά σε διαστρέβλωση της αυτοεικόνας και μείωση της αυτοεκτίμησης. Διεθνείς φορείς υγείας αναδεικνύουν συσχετίσεις ανάμεσα στην υπερβολική χρήση οθονών/κοινωνικών δικτύων και σε δείκτες άγχους, διαταραχών ύπνου και μειωμένης ευεξίας σε εφήβους (βλ. ενδεικτικά: WHO).
Σύμφωνα με ευρήματα και αναλύσεις του OECD, η χρήση social media για πολλές ώρες ημερησίως σχετίζεται συχνά με χαμηλότερους δείκτες ψυχικής ευεξίας, ειδικά όταν συνυπάρχουν παράγοντες όπως κοινωνική απομόνωση, διαδικτυακός εκφοβισμός ή χαμηλή ποιότητα ύπνου.
Παραπληροφόρηση, deepfakes και γνωστική σύγχυση
Η παραγωγική τεχνητή νοημοσύνη επιτρέπει τη δημιουργία ρεαλιστικών ψεύτικων εικόνων, βίντεο τύπου deepfake και αυτοματοποιημένων ειδήσεων, οι οποίες συχνά είναι δύσκολο να διακριθούν από το αυθεντικό περιεχόμενο. Η παραπληροφόρηση αναγνωρίζεται ως σημαντικός κοινωνικός κίνδυνος, καθώς η ταχύτατη διάδοσή της μπορεί να επηρεάσει την κοινωνική συνοχή και τη δημοκρατική λειτουργία.
Σχετικές πολιτικές και δράσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης παρουσιάζονται στη European Commission – Digital strategy.
Ιδιωτικότητα και προσωπικά δεδομένα
Τα σύγχρονα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης βασίζονται στη συλλογή και ανάλυση δεδομένων χρηστών, όπως πληροφορίες τοποθεσίας, χρόνος παραμονής στις πλατφόρμες, συμπεριφορικά μοτίβα και προσωπικές προτιμήσεις. Η μη ορθή διαχείριση αυτών των δεδομένων μπορεί να οδηγήσει σε παραβίαση της ιδιωτικότητας και του θεμελιώδους δικαιώματος προστασίας προσωπικών δεδομένων, όπως αυτό κατοχυρώνεται από τον Γενικό Κανονισμό Προστασίας Δεδομένων (GDPR).
Για ενημέρωση σχετικά με τα δικαιώματα των πολιτών στην ΕΕ, μπορείς να δεις τον επίσημο οδηγό για την προστασία δεδομένων: European Commission – Data protection.
Επιστημονικά τεκμηριωμένες πρακτικές ασφαλούς χρήσης
Η διεθνής βιβλιογραφία συγκλίνει στο ότι η ασφαλής χρήση της τεχνητής νοημοσύνης και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης βασίζεται σε συγκεκριμένες πρακτικές. Μεταξύ των σημαντικότερων περιλαμβάνονται:
- Καθορισμός σαφών χρονικών ορίων οθόνης, με συνέπεια και ρεαλισμό ανά ηλικία.
- Ενεργή συμμετοχή των γονέων στη ψηφιακή καθημερινότητα των παιδιών (συζήτηση, κανόνες, κοινή θέαση περιεχομένου).
- Εκπαίδευση στον ψηφιακό γραμματισμό: πώς αναγνωρίζουμε αξιόπιστες πηγές, πώς διασταυρώνουμε πληροφορίες.
- Κριτική αξιολόγηση περιεχομένου: κατανόηση του ρόλου των αλγορίθμων και των κινήτρων «engagement».
- Ρυθμίσεις ιδιωτικότητας, ισχυροί κωδικοί, 2FA και προσοχή σε phishing/ύποπτους συνδέσμους.
Ιδιαίτερη σημασία έχει η αξιοποίηση της τεχνητής νοημοσύνης ως υποστηρικτικού εργαλείου μάθησης και όχι ως υποκατάστατου της ανθρώπινης σκέψης. Ο στόχος είναι να ενισχύεται η κατανόηση και η δημιουργικότητα, όχι να αντικαθίσταται η διαδικασία μάθησης.
Ο ρόλος της εκπαίδευσης
Η UNESCO τονίζει ότι ο ψηφιακός γραμματισμός αποτελεί βασική δεξιότητα του 21ου αιώνα. Η σύγχρονη εκπαίδευση οφείλει να περιλαμβάνει:
- Κατανόηση του τρόπου λειτουργίας των αλγορίθμων και των συστημάτων προτάσεων.
- Βασικές αρχές ηθικής της τεχνητής νοημοσύνης (fairness, διαφάνεια, λογοδοσία).
- Προστασία προσωπικών δεδομένων και πρακτικές κυβερνοασφάλειας.
- Ανάπτυξη κριτικής σκέψης απέναντι στο ψηφιακό περιεχόμενο.
Περισσότερες πληροφορίες: UNESCO – Artificial intelligence.
Σχετικά εκπαιδευτικά άρθρα
Τι πρέπει να γνωρίζουμε
Η τεχνητή νοημοσύνη και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης αποτελούν πλέον αναπόσπαστο μέρος της καθημερινότητας. Η ασφαλής αξιοποίησή τους δεν βασίζεται σε απαγορεύσεις, αλλά στη γνώση, την εκπαίδευση και τη συνειδητή ψηφιακή συμπεριφορά.
Για όσους αναζητούν υπεύθυνη καθοδήγηση, το idietera.gr δίνει τη δυνατότητα εύρεσης εκπαιδευτικών που μπορούν να υποστηρίξουν παιδιά και ενήλικες στη σωστή και ασφαλή χρήση της τεχνητής νοημοσύνης και των ψηφιακών μέσων, με έμφαση στην κριτική σκέψη, την προστασία ιδιωτικότητας και τον ψηφιακό γραμματισμό.
Πηγές
Συχνές Ερωτήσεις
Όχι από μόνη της. Οι κίνδυνοι προκύπτουν από ελλιπή εκπαίδευση και ανεξέλεγκτη χρήση.
Όχι. Μπορεί να βοηθήσει σε εξάσκηση, επανάληψη, εξατομίκευση και υποστήριξη. Ο κίνδυνος εμφανίζεται όταν αντικαθιστά τη σκέψη, μειώνει την προσπάθεια ή χρησιμοποιείται χωρίς κριτική αξιολόγηση και έλεγχο αξιοπιστίας.
Δεν υπάρχει ένας απόλυτος αριθμός που να ταιριάζει σε όλους. Σημασία έχουν η ποιότητα του περιεχομένου, ο ύπνος, η σχολική λειτουργικότητα, η διάθεση και το αν η χρήση αντικαθιστά δραστηριότητες (άσκηση, κοινωνική επαφή, διάβασμα).
Ισχυρούς κωδικούς και 2FA, περιορισμό δημόσιου προφίλ, έλεγχο αδειών εφαρμογών (τοποθεσία/μικρόφωνο), και ανασκόπηση των ρυθμίσεων απορρήτου σε κάθε πλατφόρμα.
