Μαθησιακά κενά: κάλυψη χωρίς να μένει πίσω η τρέχουσα ύλη

Κάποια στιγμή μέσα στη σχολική χρονιά, ένας μαθητής αρχίζει να χρειάζεται περισσότερο χρόνο για πράγματα που μέχρι πρόσφατα έμοιαζαν απλά. Τα ίδια λάθη επιστρέφουν, οι νέες ασκήσεις απαιτούν περισσότερη καθοδήγηση και η ύλη αρχίζει να συνδέεται με γνώσεις από προηγούμενα κεφάλαια ή τάξεις.

Τότε ένα μαθησιακό κενό γίνεται πιο εμφανές. Μια βασική έννοια μπορεί να έχει κατακτηθεί μόνο μερικώς και η σημασία της να μεγαλώνει καθώς η ύλη προχωρά. Τα κλάσματα, για παράδειγμα, αποκτούν άλλη βαρύτητα όταν χρησιμοποιούνται στις εξισώσεις. Η κατανόηση κειμένου γίνεται ακόμη πιο σημαντική όταν ο μαθητής καλείται να συνθέσει πληροφορίες και να αναπτύξει επιχειρήματα.

Η αποτελεσματική κάλυψη των κενών βασίζεται σε τρία πράγματα: ακριβή εντοπισμό, σωστή προτεραιότητα και σύνδεση με τη σημερινή ύλη. Έτσι, ο μαθητής ενισχύει τις βάσεις του και ταυτόχρονα συνεχίζει να εξελίσσεται μαζί με την τάξη.

Τι είναι ένα μαθησιακό κενό και πώς το εντοπίζουμε

Μαθησιακό κενό υπάρχει όταν μια γνώση ή δεξιότητα δεν έχει σταθεροποιηθεί αρκετά ώστε ο μαθητής να μπορεί να τη χρησιμοποιεί με ευχέρεια και αυτονομία.

Ένας μαθητής μπορεί, για παράδειγμα, να γνωρίζει έναν κανόνα και να τον αναγνωρίζει όταν τον βλέπει, αλλά να δυσκολεύεται να επιλέξει μόνος του πότε χρειάζεται ή να τον εφαρμόσει σε διαφορετική άσκηση.

Χρήσιμες ερωτήσεις για τον εντοπισμό της δυσκολίας είναι:

• Σε ποιο σημείο χρειάζεται βοήθεια ο μαθητής;
• Ποια προηγούμενη γνώση απαιτεί η συγκεκριμένη άσκηση;
• Μπορεί να εξηγήσει την έννοια με δικά του λόγια;
• Μπορεί να τη χρησιμοποιήσει όταν αλλάζει η μορφή της άσκησης;
• Ποιο είδος λάθους εμφανίζεται ξανά;

Η Australian Education Research Organisation (AERO) δίνει ιδιαίτερη έμφαση στον συστηματικό έλεγχο της κατανόησης και στη χρήση των αποτελεσμάτων του για την προσαρμογή της διδασκαλίας.

Μερικές καλά επιλεγμένες ασκήσεις μπορούν να δώσουν καθαρή εικόνα για το τι έχει κατακτηθεί και τι χρειάζεται ενίσχυση.

Η σωστή προτεραιότητα μετρά περισσότερο από τον όγκο

Ένας μαθητής με περισσότερα από ένα κενά χρειάζεται κυρίως σωστή σειρά. Η βασική ερώτηση είναι:

Ποια γνώση θα τον βοηθήσει περισσότερο να κατανοήσει αυτό που διδάσκεται τώρα;

Ένας πρακτικός τρόπος οργάνωσης είναι να χωριστούν τα κενά σε τρεις κατηγορίες:

• Κρίσιμα: συνδέονται άμεσα με την τρέχουσα ύλη και χρειάζονται πρώτη προτεραιότητα.
• Σημαντικά: επηρεάζουν την ποιότητα της εργασίας και την αυτονομία του μαθητή.
• Δευτερεύοντα: εντάσσονται σταδιακά στη μελέτη σε επόμενο στάδιο.

Με αυτή τη λογική, ο μαθητής βλέπει μπροστά του έναν συγκεκριμένο στόχο αντί για μια μεγάλη και αόριστη «ύλη που πρέπει να καλυφθεί».

Η παλιά γνώση αποκτά αξία όταν συνδέεται με τη νέα

Η επανάληψη γίνεται πιο χρήσιμη όταν συνδέεται άμεσα με αυτό που χρειάζεται ο μαθητής στη σημερινή ύλη.

Στο παράδειγμα των εξισώσεων, η επανάληψη στα κλάσματα αποκτά συγκεκριμένο σκοπό. Ο μαθητής δουλεύει τις πράξεις που εμφανίζονται στις σημερινές ασκήσεις και τις εφαρμόζει αμέσως στις εξισώσεις.

Έτσι δημιουργείται μια καθαρή σύνδεση:

παλιότερη γνώση → σημερινή ανάγκη → άμεση εφαρμογή.

Το εβδομαδιαίο πρόγραμμα μπορεί να στηρίζεται σε δύο παράλληλους άξονες:

• Τρέχουσα ύλη: όσα διδάσκονται στο σχολείο, εργασίες και προετοιμασία.
• Στοχευμένη ενίσχυση: οι συγκεκριμένες προηγούμενες γνώσεις που υποστηρίζουν τη σημερινή ύλη.

Η αναλογία προσαρμόζεται στις ανάγκες του μαθητή και αλλάζει καθώς τα κρίσιμα σημεία σταθεροποιούνται.

Οι μικρές επαναλήψεις χτίζουν σταθερότερη γνώση

Η μάθηση ενισχύεται όταν μια γνώση επιστρέφει σε διαφορετικές χρονικές στιγμές και χρησιμοποιείται ξανά.

Το Institute of Education Sciences – What Works Clearinghouse περιλαμβάνει στις προτεινόμενες πρακτικές την κατανομή της μελέτης στον χρόνο και τη συστηματική επαναφορά ήδη διδαγμένου υλικού.

Στην πράξη, λίγες επιλεγμένες ασκήσεις σε διαφορετικές ημέρες και ένας σύντομος επανέλεγχος αργότερα δημιουργούν περισσότερες ευκαιρίες ανάκλησης και εφαρμογής της γνώσης.

Κάθε επιστροφή λειτουργεί σαν νέα δοκιμή: ο μαθητής ανακαλεί, εφαρμόζει και συνδέει όσα έμαθε με διαφορετικό πλαίσιο.

Η πρόοδος φαίνεται όταν αλλάζει η άσκηση

Μια σωστή απάντηση αμέσως μετά την εξήγηση αποτελεί μια πρώτη θετική ένδειξη. Η βαθύτερη κατάκτηση φαίνεται όταν ο μαθητής συναντά την ίδια γνώση αργότερα και σε διαφορετική μορφή.

Ισχυρά σημάδια προόδου είναι όταν ο μαθητής:

• εξηγεί τη λογική της λύσης με δικά του λόγια,
• εργάζεται αυτόνομα,
• αναγνωρίζει ποια γνώση χρειάζεται για κάθε πρόβλημα,
• μεταφέρει όσα έμαθε σε μια διαφορετική άσκηση,
• ανακαλεί τη γνώση έπειτα από μερικές ημέρες.

Εκεί φαίνεται ότι η γνώση έχει αρχίσει να γίνεται πραγματικό εργαλείο του μαθητή.

Από το «έχω κενά» σε έναν συγκεκριμένο στόχο

Οι γενικές φράσεις δημιουργούν γενικά προβλήματα. «Έχω κενά στα Μαθηματικά» ή «δυσκολεύομαι στη Φυσική» περιγράφουν μια αίσθηση, αλλά προσφέρουν λίγη καθοδήγηση για το επόμενο βήμα.

Ένας συγκεκριμένος στόχος αλλάζει αμέσως την εικόνα:

«Θέλω να λύνω εξισώσεις με κλάσματα αυτόνομα.»

Ο μαθητής γνωρίζει πλέον τι δουλεύει, ο καθηγητής γνωρίζει τι ελέγχει και η πρόοδος γίνεται ορατή.

Η Education Endowment Foundation συνδέει τη μεταγνώση και την αυτορρυθμιζόμενη μάθηση με την ικανότητα των μαθητών να σχεδιάζουν, να παρακολουθούν και να αξιολογούν τη μαθησιακή τους πορεία.

Στην καθημερινή μελέτη, ο μαθητής μπορεί να χρησιμοποιεί πέντε απλές ερωτήσεις:

• Τι γνωρίζω ήδη;
• Σε ποιο σημείο δυσκολεύομαι;
• Ποια γνώση χρειάζεται να ενισχύσω;
• Τι καταφέρνω πλέον μόνος μου;
• Ποιο είναι το επόμενο βήμα;

Πώς βοηθούν τα ιδιαίτερα μαθήματα στην κάλυψη κενών

Το ιδιαίτερο μάθημα προσφέρει κάτι ιδιαίτερα χρήσιμο σε αυτή τη διαδικασία: χρόνο και προσοχή στο ακριβές σημείο όπου βρίσκεται η ανάγκη.

Ο καθηγητής παρατηρεί τον τρόπο με τον οποίο σκέφτεται ο μαθητής, εντοπίζει το σημείο όπου αλλάζει η κατανόηση και οργανώνει την εξάσκηση γύρω από συγκεκριμένους στόχους.

Η Education Endowment Foundation αναφέρει ότι η ατομική διδασκαλία αποδίδει καλύτερα όταν προσαρμόζεται στις συγκεκριμένες ανάγκες του μαθητή και συνδέεται στενά με τη μαθησιακή του πορεία.

Μια οργανωμένη προσέγγιση περιλαμβάνει:

• εντοπισμό της συγκεκριμένης δυσκολίας,
• επιλογή της γνώσης που έχει μεγαλύτερη προτεραιότητα,
• σύντομη και στοχευμένη επανάληψη,
• άμεση σύνδεση με τη σημερινή ύλη,
• αυτόνομη εξάσκηση,
• επανέλεγχο της γνώσης σε επόμενο μάθημα.

Πόσο χρόνο χρειάζεται η κάλυψη των μαθησιακών κενών;

Ο χρόνος εξαρτάται από το είδος του κενού, τη σημασία της συγκεκριμένης γνώσης και το πόσο συχνά χρησιμοποιείται στην επόμενη ύλη.

Ένα περιορισμένο κενό σε μια βασική διαδικασία έχει διαφορετική πορεία από μια σειρά εννοιών που χρειάζονται ενίσχυση έπειτα από περισσότερες σχολικές χρονιές.

Πιο χρήσιμο από ένα προκαθορισμένο χρονικό όριο είναι να παρακολουθείται πώς αλλάζει σταδιακά η καθημερινή εργασία του μαθητή.

Η πρόοδος γίνεται ορατή όταν:

• ζητά λιγότερες υποδείξεις,
• μειώνει τα επαναλαμβανόμενα λάθη,
• κατανοεί ταχύτερα τη νέα ύλη,
• αναγνωρίζει συνδέσεις με όσα έχει ήδη μάθει,
• εργάζεται με μεγαλύτερη αυτονομία.

Ένα πρακτικό μοντέλο σε 5 βήματα

1. Εντοπίζω: Βρίσκω το ακριβές σημείο της δυσκολίας.
2. Αναζητώ τη βάση: Βρίσκω ποια προηγούμενη γνώση στηρίζει το επόμενο βήμα.
3. Ενισχύω: Δουλεύω στοχευμένα το συγκεκριμένο κομμάτι.
4. Συνδέω: Εφαρμόζω τη γνώση αμέσως στην τρέχουσα ύλη.
5. Επανελέγχω: Επιστρέφω στη γνώση έπειτα από λίγες ημέρες και ελέγχω την αυτόνομη εφαρμογή της.

Με αυτή τη σειρά, κάθε κενό μετατρέπεται σε έναν συγκεκριμένο και διαχειρίσιμο μαθησιακό στόχο.

Μαθησιακό κενό και μαθησιακή δυσκολία είναι διαφορετικές έννοιες

Τα μαθησιακά κενά μπορεί να προκύψουν για πολλούς λόγους, όπως μια απουσία, περιορισμένη εξάσκηση ή μια έννοια που χρειάστηκε περισσότερο χρόνο για να σταθεροποιηθεί.

Οι μαθησιακές δυσκολίες αποτελούν διαφορετικό και ευρύτερο ζήτημα και μπορεί να απαιτούν εξειδικευμένη αξιολόγηση και κατάλληλη εκπαιδευτική υποστήριξη.

Κάθε κενό που καλύπτεται ανοίγει χώρο για το επόμενο βήμα

Η κάλυψη μαθησιακών κενών γίνεται πολύ πιο οργανωμένη όταν ακολουθεί σαφή σειρά. Ο μαθητής εντοπίζει τι χρειάζεται, δουλεύει έναν συγκεκριμένο στόχο, χρησιμοποιεί τη γνώση στη σημερινή ύλη και επιστρέφει σε αυτή έπειτα από λίγο χρόνο.

Έτσι, η επανάληψη αποκτά σκοπό και η πρόοδος γίνεται ορατή. Μια γενική αίσθηση του «έχω κενά» μετατρέπεται σε μικρούς στόχους που κατακτώνται ένας προς έναν.

Αν ο μαθητής χρειάζεται εξατομικευμένη υποστήριξη, στο idietera.gr μπορείτε να αναζητήσετε καθηγητές ανά μάθημα, επίπεδο, περιοχή ή για online ιδιαίτερα και να συζητήσετε από την αρχή τα σημεία που χρειάζονται μεγαλύτερη προσοχή.

Δείτε ακόμη

• Τι να προσέξετε πριν ξεκινήσετε ιδιαίτερα μαθήματα
• Γιατί πολλοί μαθητές δυσκολεύονται στα Μαθηματικά στο Γυμνάσιο και το Λύκειο
• Πώς να διαβάζεις σωστά στο Λύκειο: οργάνωση μελέτης για καλύτερους βαθμούς
• Ιδιαίτερα Μαθηματικών: πότε αξίζουν και πώς βοηθούν τον μαθητή

Πηγές

• Australian Education Research Organisation – Monitor progress
• Education Endowment Foundation – One to one tuition
• Education Endowment Foundation – Metacognition and self-regulation
• Institute of Education Sciences, What Works Clearinghouse – Organizing Instruction and Study to Improve Student Learning