Τελειομανία στους μαθητές: όταν ο φόβος του λάθους δυσκολεύει τη μάθηση

Η επιθυμία για πολύ καλή επίδοση μπορεί να δώσει στον μαθητή κίνητρο, συνέπεια και διάθεση για πρόοδο. Σε ορισμένα παιδιά, όμως, η επιτυχία αρχίζει να συνδέεται τόσο έντονα με το άψογο αποτέλεσμα ώστε ένα λάθος, ένας χαμηλότερος βαθμός ή μια δύσκολη άσκηση αποκτούν δυσανάλογη σημασία.

Η τελειομανία μπορεί τότε να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο ο μαθητής διαβάζει, συμμετέχει στην τάξη και αξιολογεί την προσπάθειά του. Μπορεί να αφιερώνει υπερβολικό χρόνο σε μια εργασία, να ζητά συνεχώς επιβεβαίωση, να αναβάλλει κάτι απαιτητικό ή να απογοητεύεται έντονα όταν το αποτέλεσμα αποκλίνει από αυτό που είχε στο μυαλό του.

Η ουσιαστική διαφορά βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο ο μαθητής διαχειρίζεται το λάθος: αν μπορεί να το χρησιμοποιήσει για να προσαρμόσει την προσπάθειά του και να συνεχίσει ή αν το βιώνει ως ένδειξη προσωπικής αποτυχίας.

Υψηλοί στόχοι και τελειομανία: πού βρίσκεται η διαφορά

Οι υψηλοί στόχοι μπορούν να λειτουργήσουν θετικά στη μάθηση. Ο μαθητής θέτει απαιτητικούς στόχους, εργάζεται συστηματικά και επιδιώκει να βελτιώνεται.

Η επιστημονική βιβλιογραφία διακρίνει αυτή την επιδίωξη από τις λεγόμενες τελειομανείς ανησυχίες: τον έντονο φόβο των λαθών, τις συνεχείς αμφιβολίες για την απόδοση και την αυστηρή αυτοαξιολόγηση όταν το αποτέλεσμα αποκλίνει από τις προσδοκίες.

Οι ερευνητές Ivana Osenk, Paul Williamson και Tracey Wade από το Flinders University εξέτασαν 67 μελέτες σε μια μετα-ανάλυση που δημοσιεύτηκε στο επιστημονικό περιοδικό Psychological Assessment. Η ανάλυση έδειξε ότι τα υψηλά προσωπικά πρότυπα μπορούν να συνδέονται με θετικά ακαδημαϊκά αποτελέσματα, ενώ οι τελειομανείς ανησυχίες παρουσιάζουν διαφορετικές σχέσεις με παράγοντες όπως το άγχος εξετάσεων, η αναβλητικότητα και οι στρατηγικές μάθησης.

Στην πράξη, ο μαθητής με υψηλούς στόχους μπορεί να δει ένα λάθος, να καταλάβει τι χρειάζεται βελτίωση και να συνεχίσει. Στην τελειομανία, το ίδιο λάθος μπορεί να επισκιάσει ολόκληρη την προσπάθεια.

Πώς φαίνεται η τελειομανία στο διάβασμα και στην τάξη

Η τελειομανία εμφανίζεται με διαφορετικούς τρόπους και συχνά περνά απαρατήρητη, ιδιαίτερα όταν ο μαθητής έχει καλή επίδοση.

Μερικά χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι:

• επαναλαμβανόμενες διορθώσεις σε μια εργασία που έχει ουσιαστικά ολοκληρωθεί,
• δυσανάλογα μεγάλος χρόνος για μια σχετικά απλή άσκηση,
• συνεχής ανάγκη για επιβεβαίωση ότι μια απάντηση είναι σωστή,
• δισταγμός να συμμετάσχει στην τάξη όταν υπάρχει αβεβαιότητα,
• έντονη απογοήτευση για μικρά λάθη ή απώλεια λίγων μονάδων,
• αναβολή μιας απαιτητικής εργασίας μέχρι να αισθανθεί ότι μπορεί να την κάνει άψογα,
• συνεχής σύγκριση της επίδοσης με τους καλύτερους μαθητές.

Το σημαντικό στοιχείο είναι η επανάληψη αυτών των συμπεριφορών και ο βαθμός στον οποίο επηρεάζουν τη μελέτη, τη συμμετοχή και την καθημερινότητα του παιδιού.

Ο φόβος του λάθους αλλάζει τον τρόπο που μαθαίνει ο μαθητής

Η μάθηση βασίζεται στη δοκιμή, στην ανατροφοδότηση και στη διόρθωση. Ο μαθητής δοκιμάζει μια λύση, εντοπίζει τι χρειάζεται αλλαγή και προχωρά στην επόμενη προσπάθεια.

Όταν το λάθος αποκτά υπερβολικό βάρος, η προσοχή μετακινείται από την κατανόηση στην αποφυγή της αποτυχίας. Ο μαθητής μπορεί να επιλέγει ασφαλέστερες ασκήσεις, να αποφεύγει να εκφράσει μια αβέβαιη απάντηση ή να ζητά βοήθεια πριν δοκιμάσει μόνος του.

Η ίδια στάση μπορεί να οδηγήσει και σε αναβλητικότητα. Η εργασία ξεκινά αργότερα επειδή ο μαθητής αναζητά τον «σωστό» τρόπο να την κάνει από την πρώτη στιγμή ή επειδή ο πήχης που έχει θέσει φαίνεται δύσκολο να επιτευχθεί.

Έτσι δημιουργείται εύκολα ένας κύκλος:

πολύ υψηλή απαίτηση → φόβος λάθους → καθυστέρηση ή υπερβολικός έλεγχος → μεγαλύτερη πίεση → αυστηρότερη αυτοκριτική.

Όταν ένας καλός βαθμός φαίνεται ανεπαρκής

Η τελειομανία φαίνεται συχνά περισσότερο στην ερμηνεία του βαθμού παρά στον ίδιο τον βαθμό.

Ένας μαθητής μπορεί να δει το 18 ως μια πολύ καλή επίδοση και να εξετάσει πού χάθηκαν οι δύο μονάδες. Ένας άλλος μπορεί να εστιάσει αποκλειστικά στις δύο μονάδες και να θεωρήσει ότι η προσπάθειά του απέτυχε.

Σημαντικό ρόλο μπορεί να παίζει και η αίσθηση ότι οι άλλοι περιμένουν διαρκώς μια άριστη επίδοση.

Οι Calah Ford, Ellen Usher, Veronica Scott και Xiao-Yin Chen, ερευνητές από το Purdue University, Mayo Clinic, Claremont Graduate University και University of Georgia, μελέτησαν 1.683 μαθητές μέσης σχολικής ηλικίας. Η μελέτη τους δημοσιεύτηκε στο British Journal of Educational Psychology και έδειξε ότι οι μαθητές που αισθάνονταν μεγαλύτερη εξωτερική πίεση για τελειότητα ανέφεραν χαμηλότερη αυτοαποτελεσματικότητα στα Μαθηματικά και περισσότερες αρνητικές συναισθηματικές αντιδράσεις. Τα υψηλά προσωπικά πρότυπα παρουσίαζαν διαφορετική εικόνα.

Για τον γονέα, αυτό σημαίνει ότι αξίζει να δίνεται προσοχή τόσο στον βαθμό όσο και στο νόημα που του αποδίδει το παιδί.

Τι μπορούν να κάνουν οι γονείς στην καθημερινότητα

Ρωτήστε πώς αξιολογεί το ίδιο το παιδί την προσπάθεια

Μετά από ένα διαγώνισμα, μια χρήσιμη ερώτηση είναι:

«Εσύ πώς πιστεύεις ότι πήγε;»

Η απάντηση βοηθά να φανεί αν το παιδί αξιολογεί συνολικά την προσπάθειά του ή αν εστιάζει αποκλειστικά σε ό,τι θα μπορούσε να έχει γίνει καλύτερα.

Δώστε στο λάθος συγκεκριμένο περιεχόμενο

Ένα λάθος μπορεί να δείχνει ένα κενό γνώσης, μια βιαστική επιλογή, μια λανθασμένη σύνδεση ή μια στρατηγική που χρειάζεται προσαρμογή.

Χρήσιμες ερωτήσεις είναι:

• Σε ποιο σημείο άλλαξε η σωστή πορεία;
• Ποια έννοια χρειάζεται μεγαλύτερη κατανόηση;
• Υπάρχει λάθος που επαναλαμβάνεται;
• Τι μπορεί να δοκιμαστεί διαφορετικά την επόμενη φορά;

Με αυτόν τον τρόπο, το λάθος αποκτά πρακτική αξία μέσα στη μαθησιακή διαδικασία.

Περιορίστε τη σύγκριση με άλλους μαθητές

Η σύγκριση με συμμαθητές ή αδέλφια μεταφέρει εύκολα την προσοχή από την προσωπική πρόοδο στην κατάταξη.

Πιο χρήσιμη είναι η σύγκριση με την προηγούμενη πορεία του ίδιου του παιδιού: τι κατανοεί καλύτερα, ποια λάθη μειώθηκαν και σε ποια σημεία εργάζεται πλέον με μεγαλύτερη αυτονομία.

Αναγνωρίστε συγκεκριμένα στοιχεία της διαδικασίας

Η ανατροφοδότηση γίνεται πιο ουσιαστική όταν περιγράφει τι έκανε καλά ο μαθητής:

• «Εντόπισες μόνος σου πού έγινε το λάθος.»
• «Δοκίμασες δεύτερο τρόπο όταν ο πρώτος δεν λειτούργησε.»
• «Οργάνωσες καλύτερα τον χρόνο σου αυτή τη φορά.»

Η έμφαση μεταφέρεται έτσι σε δεξιότητες που εξελίσσονται μέσα από την προσπάθεια.

Τελειομανία και σχολικό άγχος

Η σχέση ανάμεσα στην τελειομανία και το σχολικό άγχος έχει μελετηθεί και σε παιδιά Δημοτικού.

Οι ερευνητές Cándido Inglés, José Manuel García-Fernández, María Vicent, Carolina Gonzálvez και Ricardo Sanmartín από το Miguel Hernández University of Elche και το University of Alicante εξέτασαν 2.157 μαθητές ηλικίας 8 έως 11 ετών. Η μελέτη δημοσιεύτηκε στο επιστημονικό περιοδικό Frontiers in Psychology.

Οι ερευνητές εντόπισαν διαφορετικά προφίλ τελειομανίας και διαφορές στα επίπεδα σχολικού άγχους. Η ομάδα μαθητών με υψηλά επίπεδα τόσο προσωπικής όσο και κοινωνικά επιβαλλόμενης τελειομανίας παρουσίασε υψηλότερα επίπεδα σχολικού άγχους σε σύγκριση με τις υπόλοιπες ομάδες.

Το εύρημα δείχνει γιατί έχει σημασία να εξετάζεται ολόκληρο το μοτίβο: οι προσωπικές απαιτήσεις του παιδιού, η αίσθηση των προσδοκιών από τους άλλους και ο τρόπος με τον οποίο βιώνει το λάθος.

Πότε χρειάζεται περισσότερη προσοχή

Η τελειομανία χρειάζεται πιο προσεκτική διερεύνηση όταν συνοδεύεται από έντονη δυσφορία ή αρχίζει να επηρεάζει συστηματικά τη σχολική και καθημερινή λειτουργία του παιδιού.

Σημάδια που αξίζει να παρατηρήσουν οι γονείς είναι:

• πολύ έντονη και επίμονη αυτοκριτική,
• δυσανάλογη αναστάτωση μετά από μικρά λάθη,
• συστηματική αποφυγή δραστηριοτήτων όπου υπάρχει πιθανότητα αποτυχίας,
• επαναλαμβανόμενη αναβλητικότητα λόγω φόβου για το αποτέλεσμα,
• έντονη ανησυχία γύρω από βαθμούς και αξιολογήσεις,
• δυσκολίες που επηρεάζουν το σχολείο, τις σχέσεις ή την καθημερινότητα.

Το National Institute of Mental Health (NIMH), φορέας των National Institutes of Health των ΗΠΑ, αναφέρει στις οδηγίες του για την ψυχική υγεία παιδιών και εφήβων ότι αξίζει να εξετάζεται επαγγελματική αξιολόγηση όταν συμπεριφορές ή συναισθήματα επιμένουν για εβδομάδες, προκαλούν σημαντική δυσφορία ή επηρεάζουν τη λειτουργικότητα του παιδιού στο σχολείο, στο σπίτι ή στις σχέσεις του.

Σε αυτές τις περιπτώσεις, ο κατάλληλος επαγγελματίας ψυχικής υγείας μπορεί να αξιολογήσει συνολικά την κατάσταση και τις ανάγκες του παιδιού.

Η πρόοδος χρειάζεται χώρο για δοκιμή και διόρθωση

Ένας μαθητής μπορεί να έχει υψηλές φιλοδοξίες και να ενδιαφέρεται έντονα για την επίδοσή του, διατηρώντας παράλληλα την ευελιξία να δοκιμάζει, να διορθώνει και να συνεχίζει.

Η πιο χρήσιμη αλλαγή είναι να αποκτήσει το λάθος τη σωστή θέση μέσα στη μαθησιακή διαδικασία: ως ένδειξη για το επόμενο βήμα και όχι ως μέτρο της συνολικής αξίας της προσπάθειας.

Όταν ο φόβος του λάθους συνδέεται κυρίως με ένα συγκεκριμένο μάθημα, στο idietera.gr μπορείτε να αναζητήσετε καθηγητές για εξατομικευμένη εκπαιδευτική υποστήριξη, online ή δια ζώσης.

Δείτε ακόμη

• Άγχος στο διάβασμα: πως τα ιδιαίτερα μαθήματα ενισχύουν την αυτοπεποίθηση και τη σχολική επίδοση
• Αυτοπεποίθηση στα παιδιά: πώς βοηθά η σωστή εκπαίδευση
• Γιατί το παιδί δεν θέλει να διαβάσει; Αιτίες και πρακτικές λύσεις
• Γονείς, μαθητές και καθηγητές: πώς χτίζεται σωστή συνεργασία στη σχολική χρονιά

Πηγές

• Flinders University – Osenk I., Williamson P., Wade T.D., “Does perfectionism or pursuit of excellence contribute to successful learning? A meta-analytic review”, Psychological Assessment, 2020
• Purdue University, Mayo Clinic, Claremont Graduate University & University of Georgia – Ford C.J., Usher E.L., Scott V.L., Chen X.Y., “The ‘perfect’ lens: Perfectionism and early adolescents' math self-efficacy development”, British Journal of Educational Psychology, 2023
• Miguel Hernández University of Elche & University of Alicante – Inglés C.J., García-Fernández J.M., Vicent M., Gonzálvez C., Sanmartín R., “Profiles of Perfectionism and School Anxiety”, Frontiers in Psychology, 2016
• National Institute of Mental Health (NIMH) – Children and Mental Health: Is This Just a Stage?